सोमवार प्रदोष व्रत कथा

तिथी: सोमवारी येणारी त्रयोदशी (शुक्ल किंवा कृष्ण पक्ष), जिला सोम प्रदोष असेही म्हणतात. ज्या दिवशी प्रदोषकाळी (सूर्यास्तानंतरच्या संध्यासमयी) त्रयोदशी असते त्या दिवशी व्रत होते, आणि तो दिवस ज्या वारी येतो त्या वाराचा प्रदोष मानला जातो. दिनांक स्थानानुसार बदलू शकतो. याच दिवसाची आणखी एक कथा सौम्य प्रदोष व्रत कथा मध्ये आहे.

सूतजी म्हणाले की हे ऋषींनो! अशी मान्यता आहे की अभीष्टसिद्धीच्या कामनेने केलेल्या या व्रताने भगवान शिव व माता पार्वती प्रसन्न होऊन व्रतकर्त्यांच्या मनोकामना पूर्ण करतात.

व्रतविधी

व्रतकर्त्यांनी सकाळी स्नानानंतर भगवान शिव व माता पार्वतीचे ध्यान करावे आणि पूजन करून अर्घ्य द्यावे. मग ‘ॐ नमः शिवाय’ मंत्राची एक माळ रुद्राक्षावर जपून अशी स्तुती करावी — हे प्रभो! मी ऋणभार व ग्रहदशेने पीडित आहे. तुम्ही या विपत्तींपासून माझे रक्षण करा.

शौनक मुनी म्हणाले की हे मुने! तुम्ही कामनापूर्ती करणाऱ्या या व्रताविषयी सांगितले. आता तुम्ही हे सांगा की हे व्रत कोणी केले आणि ते केल्याने कोणते फळ प्राप्त होते? यावर सूतजी म्हणाले की हे ऋषींनो! आता तुम्ही ही कथा श्रवण करा —

कथा

कथेचा स्रोत: पौराणिक कथेचे लोकप्रचलित रूप — मूळ प्रसंग स्कंद पुराण, ब्रह्मोत्तर खंड (प्रदोष-माहात्म्य) यातील धर्मगुप्ताची कथा आहे, जिचे विस्तृत रूप प्रदोष व्रत कथा पानावर आहे; राजकुमार जखमी अवस्थेत सापडणे व शुचिव्रत प्रधानमंत्री होणे हे प्रसंग पुस्तिकेतील आहेत.

एका नगरात एक विधवा ब्राह्मणी राहत होती. तिला कोणाचाही आधार नव्हता. म्हणून ती आपला पुत्र शुचिव्रत याला सोबत घेऊन पहाटेच भिक्षेसाठी निघत असे आणि भिक्षेत जे काही मिळे त्यावरच दोघे माय-लेक आपले पोट भरत असत.

एके दिवशी ती ब्राह्मणी भिक्षा घेऊन घरी परतत असताना वाटेत तिला एक मुलगा जखमी अवस्थेत वेदनेने तळमळताना दिसला. त्याला तळमळताना पाहून ब्राह्मणीला त्याची दया आली आणि ती त्याला आपल्या घरी घेऊन आली. तो मुलगा सामान्य कुटुंबातील नव्हता, तर विदर्भ देशाचा राजकुमार होता. शेजारच्या देशाच्या राजाने त्याच्या पित्याच्या राज्यावर आक्रमण करून पित्याला बंदी बनवले होते आणि त्याच्या राज्यावर आपले आधिपत्य प्रस्थापित केले होते. हेच कारण होते की तो या अवस्थेला पोहोचला होता.

अशा प्रकारे तो राजकुमार शुचिव्रतासोबत ब्राह्मणीच्याच घरी राहू लागला. एके दिवशीची गोष्ट, राजकुमार व शुचिव्रत दोघे जंगलात गेले. तेथे त्यांना एक गंधर्वकन्या भेटली. ती राजकुमारावर मोहित झाली. काही वेळाने शुचिव्रत तर घरी परतला, पण राजकुमार तेथेच थांबला आणि तिच्याशी प्रेमवार्ता करू लागला. गंधर्वकन्येचे नाव अंशुमती होते आणि ती विद्रविक नामक गंधर्वाची कन्या होती.

दुसऱ्या दिवशी ती गंधर्वकन्या आपल्या मातापित्यांना राजकुमाराशी भेटवण्यासाठी त्या जंगलात घेऊन आली. त्यांना राजकुमार पसंत पडला. काही दिवसांनंतर अंशुमतीच्या मातापित्यांना भगवान शिवाने स्वप्नात दर्शन देऊन आदेश दिला की तुम्ही आपली कन्या अंशुमती हिचा विवाह त्या राजकुमाराशी करून द्या. भगवान शिवाच्या आदेशानुसार अंशुमतीच्या मातापित्यांनी अंशुमतीचा विवाह त्या राजकुमाराशी करून दिला.

इकडे ब्राह्मणी प्रदोष व्रत करत राहिली. कथेनुसार, तिच्या व्रताच्या प्रभावाने तसेच गंधर्वराजाच्या सेनेच्या मदतीने राजकुमाराने विदर्भातून शत्रूंना हुसकावून लावले आणि आपल्या पित्याचे राज्य पुन्हा प्राप्त करून आनंदाने राहू लागला. राजकुमाराने ब्राह्मणीच्या पुत्राला आपल्या राज्याच्या प्रधानमंत्रिपदावर नियुक्त केले.

आरती

पूजनाच्या शेवटी श्री शिव आरती — ॐ जय शिव ओंकारा चे गायन करावे.

व्रताची संपूर्ण विधी, माहात्म्य व उद्यापनविधीसाठी पाहा — प्रदोष व्रत कथा व पूजनविधी.